Συχνά μιλάμε για τη ζωή σαν να είναι κάτι που προχωρά μπροστά.
Σαν να υπάρχει ένα σημείο εκκίνησης και ένα σημείο άφιξης.
Σαν να αρκεί μια απόφαση για να αλλάξει πορεία.
Στην πραγματικότητα, η ζωή σπάνια ξεκινά κάτι καινούργιο.
Πιο συχνά, συνεχίζει.
Συνεχίζει έναν τρόπο σκέψης.
Έναν τρόπο επιλογής.
Έναν τρόπο ύπαρξης που κάποτε λειτούργησε.
Και αυτός ο τρόπος, όσο κι αν δεν μας εκφράζει πια,
έχει κάτι πολύ ισχυρό υπέρ του:
είναι οικείος.
Τα μονοπάτια που δεν διαλέγουμε συνειδητά
Η ζωή δεν κινείται σε κενό.
Κινείται μέσα σε μονοπάτια που έχουν ήδη χαραχτεί.
Μονοπάτια που γεννήθηκαν:
- από φόβο
- από ανάγκη ασφάλειας
- από επιτυχίες που έπρεπε να διατηρηθούν
- από ρόλους που έπρεπε να κρατηθούν
Αυτό που ονομάζουμε «ποιος είμαι»
είναι συχνά απλώς η διαδρομή που πήρα για να αντέξω.
Και όταν μια διαδρομή σε κράτησε όρθιο,
δεν την εγκαταλείπεις εύκολα.
Όταν το παρελθόν συνεχίζει να αποφασίζει
Στην οικονομική σκέψη υπάρχει ένας όρος που περιγράφει αυτή τη δύναμη του παρελθόντος:
path dependence.
Ο νομπελίστας οικονομολόγος Douglass North έδειξε ότι οι θεσμοί δεν παραμένουν στάσιμοι επειδή είναι οι καλύτεροι δυνατοί,
αλλά επειδή έχουν ιστορία.
Επειδή χτίστηκαν πάνω σε προηγούμενες επιλογές.
Επειδή άλλαξαν λίγο–λίγο, όχι ριζικά.
Επειδή η αλλαγή έχει κόστος.
Αυτό που ισχύει για τις κοινωνίες,
ισχύει και για τους ανθρώπους.
Και για τις εταιρείες.
Και για τις ζωές.
Η ψυχική εκδοχή του path dependence
Στον άνθρωπο, το path dependence δεν είναι θεωρία.
Είναι εσωτερική αρχιτεκτονική.
Είναι ο τρόπος που:
- ο φόβος οργανώνει τις επιλογές
- η επιθυμία μαθαίνει να περιορίζεται
- η ταυτότητα σταθεροποιείται για να μη διαλυθεί
Δεν επαναλαμβάνουμε τη ζωή μας επειδή δεν ξέρουμε κάτι καλύτερο.
Την επαναλαμβάνουμε επειδή κάποτε μας προστάτευσε.
Και αυτό δημιουργεί αδράνεια.
Όχι τεμπελιά.
Όχι έλλειψη θέλησης.
Αδράνεια.
Η αδράνεια δεν μοιάζει με ακινησία
Η μεγαλύτερη παρεξήγηση είναι ότι η αδράνεια φαίνεται σαν στασιμότητα.
Στην πραγματικότητα, μοιάζει με υψηλή λειτουργικότητα.
Η ζωή κινείται.
Οι υποχρεώσεις εκπληρώνονται.
Οι στόχοι πιάνουν τόπο.
Αλλά η κίνηση είναι επαναληπτική.
Κυκλική.
Προβλέψιμη.
Δεν οδηγεί αλλού.
Απλώς συντηρεί τον εαυτό της.
Γιατί η αλλαγή δεν έρχεται με απόφαση
Αν η ζωή κινείται μέσα σε μονοπάτια,
τότε η αλλαγή δεν είναι απλώς να «διαλέξω άλλο δρόμο».
Γιατί:
- το σώμα ξέρει τον παλιό
- το σύστημα τον εμπιστεύεται
- η ασφάλεια είναι ήδη εκεί
Η απόφαση από μόνη της
δεν αλλάζει τη φορά.
Γι’ αυτό τόσες αλλαγές εξαντλούνται γρήγορα.
Όχι επειδή δεν υπήρχε θέληση,
αλλά επειδή δεν άλλαξε το σύστημα που γεννά τις επιλογές.
Η ζωή δεν θέλει σπρώξιμο, θέλει χώρο
Το μεγαλύτερο λάθος μας απέναντι στη ζωή
είναι ότι προσπαθούμε να τη διορθώσουμε.
Να τη βελτιώσουμε.
Να την επιταχύνουμε.
Να την κάνουμε να πάει αλλού.
Η ζωή όμως κινείται
όταν δεν εμποδίζεται.
Όταν υπάρχει χώρος:
- να αμφιβάλλει
- να αποδιοργανωθεί λίγο
- να μην ξέρει
Εκεί γεννιούνται νέα μονοπάτια.
Όχι επειδή τα σχεδίασες.
Αλλά επειδή το παλιό έπαψε να είναι μονόδρομος.
Μια άλλη ιδέα προόδου
Ίσως η πρόοδος δεν είναι να πας μπροστά.
Ίσως είναι να αλλάξει η ποιότητα της κίνησης.
Να φύγεις από την επανάληψη.
Να βγεις από την αδράνεια.
Να μετακινηθείς εσωτερικά,
πριν μετακινηθείς εξωτερικά.
Αυτό δεν μοιάζει εντυπωσιακό.
Μοιάζει ήσυχο.
Σχεδόν ανεπαίσθητο.
Αλλά αλλάζει τα πάντα.
Κλείνοντας
Η ζωή δεν είναι πρόβλημα προς επίλυση.
Είναι σύστημα σε κίνηση.
Και τα συστήματα δεν αλλάζουν με εντολές.
Αλλάζουν όταν αλλάξουν οι συνθήκες μέσα στις οποίες κινούνται.
Ίσως λοιπόν το ερώτημα δεν είναι:
«Τι να κάνω με τη ζωή μου;»
Αλλά:
«Σε ποιο μονοπάτι συνεχίζω από συνήθεια —
και τι χρειάζεται να αλλάξει για να γεννηθεί άλλο;»